Ameryka Środkowa

Historia

W czasach prekolumbijskich obszar Ameryki Środkowej stanowił cześć cywilizacji Mezoamerykańskiej, i w większości zamieszkiwany był od chwili pojawienia się człowieka na kontynencie amerykańskim ok. 15.000 lat p.n.e. Najważniejsze plemiona, które osiedliły się na tych terenach to: Lenca, Pipil, Kuno, Chorti, Hicaque, Paya, Chorotega, Naso i Bribri. Od I do XVI w. Dominowała cywilizacja Majów, z okresem największego rozkwitu - 600- 900 r. n.e, jej zasięg obejmował oprócz południowych stanów dzisiejszego Meksyku terytoria należące obecnie do Gwatemali, Hondurasu i Salwadoru, sięgając wzdłuż wybrzeża Pacyfiku przez Nikaraguę do północnej części Kostaryki. Największymi ośrodkami Majów były miasta-państwa w Tikal, Palenque i Copan. Ameryka Centralna pozostawała w różnych epokach również pod wpływem cywilizacji wywodzących się z Ameryki Południowej (Kostaryka i Panama) ale świadectwa związków z kulturą Chavin (Peru) odnotowano np. w Hondurasie (jaskinie Talgua).

Rozpoczęcie kolonizacji hiszpańskiej terenów Ameryki Środkowej rozpoczęło się ok. 1520 r. . Sam Kolumb wylądował na wyspie Guanaja 30 lipca 1502 r. a następnie eksplorował wybrzeże Hondurasu, Nikaragui, Kostaryki i Panamy dopiero podczas swojej czwartej i ostatniej wyprawy. W 1540, w ramach Wicekrólestwa Nowej Hiszpanii (ze stolicą w Meksyku) powstaje Królestwo Gwatemali inaczej zwane Kapitanią Generalną Gwatemali, obejmującą początkowo terytoria dzisiejszego stanu Chiapas w Meksyku, Gwatemali, Hondurasu, Salwadoru, Nikaragui oraz Kostaryki. Pierwszą stolicą Kapitanii do 1549 r. było Gracias a Dios (Lempira w Hondurasie), następnie Santiago de los Caballeros de Gwatemala (Antigua – Gwatemala) do trzęsienia ziemi w 1773 r. W roku 1776 r. wzniesiono Nueva Guatemala de Asuncion (Ciudad de Guatemala) która pozostała stolicą do 1820 r.

Panama, w roku 1542 została podporządkowana Wicekrólestwu Peru, w 1717 Wicekrólestwu Nowej Granady, a następnie stała się częścią Kolumbii, pozostając do XX w. politycznie i administracyjnie oddzielona od terytoriów Ameryki Środkowej . Wybrzeże Mosquitos w Nikaragui oraz wyspy St. Andres zostały w 1803 r. włączone do prowincji Cartagena i również podporządkowane Nowej Granadzie.

Wybrzeże karaibskie Ameryki Środkowej od XVII w. pozostawało tymczasem pod wpływem osadnictwa brytyjskiego, w szczególności Belize i Mosquitia. Terytorium dzisiejszego Belize było wykorzystywane przez Anglików do pozyskiwania drewna mahoniowego, stanowiło też bazę dla piratów i bukanierów. Hiszpania wielokrotnie podejmowała nieudane próby (1717, 1730, 1754, 1779) włączenia terytorium do zarządzanych prze siebie posiadłości. Po porażce w 1798, Hiszpanie ostatecznie zrezygnowali z dalszych ataków. Osadnictwo brytyjskie tych terenów, według legendy zainicjowane przypadkowo w 1638 r. przez załogę zatopionego w pobliżu wybrzeży statku pozostawało bez sformalizowania do 1840, od kiedy zaczęto używać nazwy Honduras Brytyjski.

Podczas obowiązywania Konstytucji z Kadyksu 1812-1814 oraz 1820-1821 Kapitania Generalna została rozwiązana a na jej miejsce powstały niezależne prowincje: Gwatemali, Nikaragui i Kostaryki a następnie Chiapas, El Salvador oraz Honduras. W 1821 r. Na fali niepodległościowej rozpoczętej w Meksyku Chiapas ogłosiła niepodległość, 15 września zrobiła to Prowincja Gwatemali. Dzień ten uznawany jest przez wszystkie państwa w Ameryce Środkowej za Święto Niepodległości. Ostatni Kapitan Generalny, Gabino Gainza pozostał na czele byłej prowincji do chwili utworzenia nowego rządu. W 1822 konserwatyści zadecydowali o przyłączeniu terytorium Ameryki Środkowej do I Cesarstwa Meksyku Agustina Iturbide. Sprzeciw ze strony liberałów został ugaszony przez wojska meksykańskiego generała Vincente Filisola. W 1823 r. Meksyk przekształcił się w republikę i ogłosił prawo mieszkańców Ameryki Środkowej do niepodległości. Panama w 1821 r. przyłączyła się do Republiki Wielkiej Kolumbii (Unii Nowej Grenady, Ekwadoru i Wenezueli). Po rozwiązaniu Wielkiej Kolumbii w 1831 r. Panama pozostała złączona z Nową Grenadą, która przekształciła się następnie w Republikę Kolumbii. http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Flag_of_the_Federal_Republic_of_Central_America.svg?uselang=es

1 lipca 1823 Kongres Ameryki Centralnej w którym zasiedli przedstawiciele niezależnych już prowincji, ogłosił powstanie nowego, niepodległego państwa: Zjednoczonych Prowincji Ameryki Środkowej. Wprowadzono rządy republikańskie. W marcu 1824 r. do Zjednoczonych Prowincji Dołączyła Kostaryka podczas gdy Chiapas, w wyniku przeprowadzonego plebiscytu, został inkorporowany do Meksyku. Pierwszy, prowizoryczny spis ludności nowego państwa z tego roku wykazał 1.287.491 mieszkańców.

22 listopada 1824 r. Zgromadzenie Konstytucyjne Zjednoczonych Prowincji ogłosiło konstytucję Republiki Federalnej Ameryki Środkowej, jej stolicą została Ciudad de Guatemala do 1834, następnie Sonsonate i San Salvador(1834-1839)Wprowadzono nowoczesna konstytucję . W roku 1827 wybucha wojna domowa i rozpoczyna się proces dezintegracji Ameryki Środkowej. Nikaragua odłącza się 30.04.1838 r, Honduras 6.10.1838 ,a Kostaryka 14.11.1838. Przedostatnim aktem dezintegracji była separacja Gwatemali 17.04.1839 r., a za ostateczny koniec Republiki Federalnej uznawane jest ogłoszenie niepodległości przez Republikę Salwadoru w lutym 1841 r. http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Escudo_de_la_Rep%C3%BAblica_Federal_de_Centro_Am%C3%A9rica.svg?uselang=es

Od rozpadu Republiki federalnej podejmowano wiele prób ponownego zjednoczenia Ameryki Środkowej. W 1842 r. były prezydent Republiki Federalnej Francisco Morazan usiłuje przywrócić struktury republiki zbrojnie – niepowodzenie tego projektu, nazwanego Konfederacją Ameryki Środkowej przypłaca rozstrzelaniem we wrześniu tego roku. W 1852 Salwador, Honduras i Nikaragua tworzą Federację Ameryki Środkowej – utrzyma się ona krócej niż miesiąc. W latach 1856 – 1857 w obliczu najazdu flibustiera Williama Walkera powstaje tymczasowa koalicja wojskowa powołana jedynie do odparcia tego zagrożenia zewnętrznego. W 1868 r. Honduras Brytyjski uzyskuje oficjalny status„Kolonii Korony” i używa tej nazwy aż do zmiany w 1973 r. na Belize i ogłoszenia niepodległości.
W 1880 r. prezydent Gwatemali i generał Justo Rufino Barrios podejmuje próbę zjednoczenia siłą Ameryki Środkowej ale ginie w bitwie pod Chalchuapą. 1896 – 1898 niespełna 2 lata trwa unia 3 państw: Hondurasu, Salwadoru i Nikaragui – tzw. Większa Republika Ameryki Środkowej ze stolicą w Ampali, nad zatoką Fonseca.

Panama odłącza się od Kolumbii w 1903 r.

W grudniu 1907 r. w wyniku konferencji pokojowej w Waszyngtonie Kostaryka, Salwador, Gwatemala, Honduras i Nikaragua podpisały traktat, który przewidywał m.in. powołanie Trybunału Sprawiedliwości Ameryki Środkowej, na okres 10 lat (odnawialny). Składał się on z 5 sędziów reprezentujących państwa-strony traktatu a siedzibę ulokowano w Kostaryce. Działalność Trybunału nie przyniosła efektów (m.in. z powodu braku odpowiedniej procedury sądowej, braku zależności sędziów od rządów państw pochodzenia oraz niejasnego mandatu i właściwości) i został on ostatecznie rozwiązany w 1918 r. Na przełomie 1921 i 1922 r. Salwador, Gwatemala, Honduras i Kostaryka podpisują traktat powołujący II Federację Ameryki Środkowej. Projekt po kilku miesiącach zostaje wygaszony.

Kolejną próbę budowy wspólnych instytucji podjęto dopiero po zakończeniu II Wojny Światowej, 14 października 1951 r. rządy Gwatemali, Hondurasu, Salwadoru, Nikaragui i Kostaryki podpisały porozumienie powołujące Organizację Państw Ameryki Środkowej (Organizacion de Estados Centroamericanos – ODECA) której zadaniem miała być promocja współpracy między państwami regionu. 12 grudnia 1952 uzupełniono Kartę ODECA o zapis powołujący Środkowoamerykański Trybunał Sprawiedliwości (Corte Centroamericana de Justicia – CCJ). Po ratyfikacji Tzw. Karty z San Salvador przez wszystkie państwa 18 sierpnia 1955 odbyło się pierwsze spotkanie ministrów Spraw zagranicznych państw-stron porozumienia w Antigua (Gwatemala) gdzie Deklaracją z Antigua zdecydowano o utworzeniu organizacji zależnych ODECA dla realizacji jej celów statutowych. 13 grudnia 1960 r. na Konferencji w Managui powołano Wspólny Rynek Ameryki Środkowej, Środkowoamerykański Bank Integracji Ekonomicznej (Banco Centroamericano de Integracion Economica – BCIE) oraz Sekretariat Środkowoamerykańskiej Integracji Ekonomicznej (Secretaria de Integracion Economica Centroamericana – SIECA) . Działalność ODECA została zamrożona z powodu wybuchu wojny między Salwadorem a Hondurasem (Wojna Futbolowa1969), a w 1973 r. oficjalnie zawiesiła swoja działalność.

Następuje okres krwawych wojen domowych w Salwadorze, Nikaragui i Gwatemali zakończonych etapami : Porozumienia z Equipulas I (1986 r.) , Esquipulas II (1987 r.) i Esquipulas III (1988 r. ) oraz Porozumienie pokojowe z Oslo 1990 r. oraz Porozumienie pokojowe z Chapultepec (1992r.)

Współprace środkowoamerykańską reaktywowano po zakończeniu okresu wojen domowych w regionie powołując w 1991 r. Parlament Środkowoamerykański PARLACEN (120 parlamentarzystów, po 20 z każdego państwa) Kostaryka i Belize nie przystępują do PARLACEN.

W 1993 r. utworzony został System Integracji Środkowo-amerykańskiej. (Patrz osobne hasło)

Państwa regionu przystępowały kolejno w latach 2006 2009 (negocjacje 2003 – 2004) do Traktatu o Wolnym Handlu Ameryki Środkowej z USA - CAFTA Central American Free Trade Agrement (nazwa zmieniona na RD CAFTA po przystąpieniu Republiki Dominikany). Panama nie przystąpiła do traktatu, negocjując odrębne porozumienie z USA.

Po latach negocjacji podpisano w maju 2010 r. Porozumienie o Stowarzyszeniu Unii Europejskiej i Ameryki Środkowej. Ratyfikacja dokumentu i wejście w życie przewidziane jest w 2013 r.